Baydili Boyu
By admin | Published | Keine Kommentare
1. Giriş: Baydili Kimdir ve 24 Oğuz Boyu’nun Önemi
Baydili (Beğdili, Beydili, Begdili) boyu, Oğuz Türkleri’nin 24 boyundan Bozoklar’ın (sağ kanat) önemli bir üyesidir. Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk’ünde (11. yy) 22 Oğuz boyu arasında 7. sırada geçer; anlamı “Beyler gibi aziz” veya “hükümdar çıkaran”dır. Oğuz Han’ın soyundan gelen 24 boy, Bozoklar (Kayı, Bayat, Peçenek gibi 12 boy, liderlik simgesi: tek ok-yay) ve Üçoklar (Bayındır, Çepni gibi 12 boy, üç ok) olarak ayrılır. Oğuzname’de (Reşidüddin, 14. yy) Baydililer, Harzemşahlar’ı kuran beş hükümdar boyundan biridir. Tamgaları özgün (Kaşgarlı’da örnekli), ongunu (totemi) tavşancıl kuşu (kaz ördek avlar). Göçebe hayvancılıkla (yaylak-kışlak) geçinen Baydililer, Selçuklu fetihlerinden Safevî’lere uzanan köklü bir miras taşır.
3. Tarihî Rol: Göçler, Selçuklular/Osmanlılar ve Günümüz Etkisi
Baydililer’in tarihi, 5.-11. yüzyıllarda Selçuklular’la (Kınık boyu) başlar: İran ve Anadolu fethinde öncü rol oynadılar. XI. yy’da Horasan’dan Anadolu’ya göç ettiler; bazı kollar Sultan Sencer’i yendi, Moğol istilası (13. yy) sonrası Azerbaycan, Doğu Anadolu ve Suriye’ye sığındı. Harzemşahlar Devleti’ni (1077-1231) Anuştegin Gürçek’ten Kutbeddin Muhammed’e uzanan Baydili hanedanı yönetti; Orta Asya’yı hâkimiyetlerine aldı.
Moğollar’ı Ayn Calut Savaşı’nda (1260) yenen Memluk Sultanı Kutuz ve Komutanı Baybars Baydili soyundandı; Suriye’de Bozok kolu güçlendi. Memluk fethiyle (1260-1277) Maraş, Çukurova, Amik’e yayıldılar. Akkoyunlu ve Safevî devletlerinde (16. yy) kilit rol: Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar’ın müritleri oldular; Beydili, Şamlu gibi kollar Safevî ordusunu büyüttü, Osmanlı’ya karşı savaştı. Osmanlı tahrir defterlerinde 23 Baydili obası kaydedildi; Rakka’ya sürgünler yaşandı, yerlerine Kürtler yerleştirildi.
Göç dalgaları devam etti: XVII. yy’da konar-göçer aşiretler olarak İç-İl, Yeni-İl, Halep Türkmenleri’nde yurt tuttular. Osmanlı’da Şanlıurfa, Gaziantep gibi bölgelerde isyanlar ettiler.
Günümüz Etkisi ve Ülkeler Arası Dağılım: Baydililer, Türkiye sınırlarını aşmış, verili yayılmıştır. Türkiye’de Ağrı, Erzurum, Erzincan, Kars (Doğu Anadolu); Şanlıurfa, Gaziantep, Adıyaman (Güneydoğu); Ankara (Nallıhan Beydili), Yozgat, Sivas, Karaman (Orta); Mersin, Isparta (Akdeniz); Gümüşhane, Samsun, Çorum (Karadeniz); Denizli (Ege) köylerinde yaşar. Suriye (Halep, Rakka), İran (Safevî izleri), Irak’ta izler taşır; Azerbaycan ve Türkmenistan’da soydaşlar bulunur. Nüfusları aşiret olarak korunur; tamgaları kültürel simge.
Güncel Relevanz: Baydili mirası, Türk dünyasının birliğini simgeler. Köy dernekleri (Nallıhan Beydili Derneği), festivallerle tarihî kimliği yaşatır. Suriye-Irak’taki Türkmenler’de, millî uyanışta rol oynar; DNA ve soy araştırmalarıyla kökler aydınlanır. Oğuz geleneği, modern Türk milliyetçiliğinde köprüdür.
